خانواده 3RT زیمنس چیست و چرا مدل‌های مختلفی از آن وجود دارد؟

وقتی در بازار تجهیزات برق صنعتی صحبت از کنتاکتور زیمنس 3RT می‌شود، معمولاً تصور اولیه این است که 3RT فقط یک مدل کنتاکتور با شماره‌های مختلف است؛ مثلاً 3RT2015، 3RT2025، 3RT2035، 3RT2045 و مدل‌های مشابه. اما واقعیت کمی متفاوت است. عبارت 3RT در واقع نام یک خانواده بزرگ از کنتاکتورهای SIRIUS زیمنس است و مدل‌هایی که بعد از 3RT قرار می‌گیرند، الزاماً فقط نشان‌دهنده بزرگ‌تر یا کوچک‌تر بودن یک کنتاکتور نیستند؛ بلکه می‌توانند نشان‌دهنده نوع کاربرد، تعداد پل، اندازه فیزیکی، محدوده توان، نوع بار و حتی فناوری مورد استفاده در کنتاکتور باشند.

به همین دلیل اگر کسی فقط بر اساس آمپر یا توان موتور تصمیم بگیرد که «هر کنتاکتور 3RT که آمپرش مناسب باشد قابل استفاده است»، ممکن است انتخاب اشتباهی انجام دهد. برای مثال، کنتاکتور مناسب برای راه‌اندازی موتور سه‌فاز در رده AC-3 با کنتاکتوری که برای بانک خازنی و کاربرد AC-6b طراحی شده، از نظر وظیفه و شرایط قطع و وصل یکسان نیست. زیمنس نیز در مستندات SIRIUS، مدل‌های مختلف 3RT را بر اساس کاربردهایی مانند موتور، بارهای کم‌القایی یا غیرالقایی، بار خازنی و کاربردهای خاص از یکدیگر جدا می‌کند.

بنابراین اگر هدف شما خرید، جایگزینی، طراحی تابلو برق یا انتخاب کنتاکتور برای موتور است، بهتر است به جای حفظ کردن شماره مدل‌ها، ابتدا ساختار خانواده 3RT را بشناسید.

یک نگاه ساده به خانواده‌های مهم 3RT

در خانواده SIRIUS، مدل‌های 3RT را می‌توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد. 3RT20 یکی از مهم‌ترین گروه‌ها برای کنتاکتورهای سه‌پل موتور در رنج‌های کوچک و متوسط است. این سری در سایزهای S00 تا S3 قرار می‌گیرد و مدل‌های آن از 3RT201 تا 3RT204 بخش بزرگی از نیازهای موتورهای صنعتی را پوشش می‌دهند.

بعد از آن، 3RT10 قرار دارد که برای توان‌ها و جریان‌های بالاتر استفاده می‌شود و سایزهای بزرگ‌تر S6 تا S12 را شامل می‌شود. در مقابل، 3RT12 برای کنتاکتورهای وکیوم در توان‌های بالاتر به کار می‌رود. زیمنس در مستندات خود برای 3RT12 تا محدوده 250 کیلووات را ذکر کرده است.

اما داستان در همین‌جا تمام نمی‌شود. سری‌هایی مانند 3RT23، 3RT24، 3RT25 و 3RT26 برای کاربردهای متفاوتی طراحی شده‌اند. برای مثال، 3RT26 مخصوص سوئیچینگ بارهای خازنی است، در حالی که 3RT25 یک کنتاکتور چهارپل با ترکیب مشخصی از کنتاکت‌های NO و NC است و می‌تواند در کاربردهایی مانند تغییر قطبیت موتورهای بالابر یا سوئیچینگ بارهای جداگانه استفاده شود.

پس اولین نکته مهم این است:

هر 3RT الزاماً جایگزین مستقیم هر 3RT دیگر نیست.

ممکن است دو کنتاکتور هر دو از خانواده 3RT باشند، اما یکی برای موتور، دیگری برای خازن و دیگری برای بار چهارپل طراحی شده باشد.

مهم‌ترین تفاوت 3RT20 و 3RT10؛ دو سری که بیشتر با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند

اگر بخواهیم از بین تمام خانواده‌های 3RT، دو سری را انتخاب کنیم که بیشترین اهمیت را در تابلوهای برق صنعتی دارند، بدون شک 3RT20 و 3RT10 در ابتدای فهرست قرار می‌گیرند.

3RT20 بیشتر در محدوده کنتاکتورهای کوچک و متوسط استفاده می‌شود. این سری از سایز S00 تا S3 را پوشش می‌دهد. بر اساس اطلاعات کاتالوگ زیمنس، محدوده‌های اصلی این خانواده به این صورت است:

این تقسیم‌بندی در کاتالوگ رسمی زیمنس نیز آمده و نشان می‌دهد که 3RT20 در بخش S00 تا S3 قرار گرفته و 3RT10 ادامه این محدوده در سایزهای S6 تا S12 است.

البته نباید این اعداد را به شکل «هر موتوری با این توان حتماً همین مدل را می‌خواهد» تفسیر کرد. توان موتور تنها یکی از پارامترهای انتخاب است. ولتاژ شبکه، جریان نامی موتور، کلاس بهره‌برداری، نوع بار، تعداد دفعات قطع و وصل، شرایط راه‌اندازی و مشخصات دقیق کنتاکتور نیز باید بررسی شود.

برای مثال ممکن است دو موتور هر دو 11 کیلووات باشند اما به دلیل تفاوت ولتاژ، شرایط کاری یا استاندارد مورد استفاده، انتخاب نهایی یکسانی نداشته باشند.

چرا 3RT201، 3RT202، 3RT203 و 3RT204 از هم جدا شده‌اند؟

در سری 3RT20، شماره بعد از 3RT فقط یک عدد تصادفی نیست. این اعداد با سایز کنتاکتور و محدوده عملکرد آن ارتباط دارند.

به صورت ساده می‌توان گفت:

3RT201 → سایز S00

3RT202 → سایز S0

3RT203 → سایز S2

3RT204 → سایز S3

بنابراین وقتی به محصولی مانند 3RT2045 نگاه می‌کنیم، بخش 204 به خانواده و سایز آن مربوط می‌شود و بخش‌های بعدی شماره فنی برای مشخص کردن جزئیات بیشتری مانند ظرفیت، نوع اتصال، نوع بوبین و سایر ویژگی‌ها استفاده می‌شوند.

این نکته برای تعمیرکار و تابلو‌ساز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نمی‌توان فقط گفت «3RT2045 همان 3RT2035 است ولی کمی قوی‌تر». هر دو در خانواده 3RT20 هستند، اما اندازه، ظرفیت و مشخصات کاری آنها متفاوت است.

از طرف دیگر، در کد کامل یک کنتاکتور 3RT، قسمت‌های مختلف شماره فنی می‌توانند اطلاعاتی درباره نوع دستگاه، سایز، ظرفیت، نوع اتصال، مدار بوبین، ولتاژ فرمان، کنتاکت‌های کمکی و نسخه خاص محصول ارائه کنند. زیمنس نیز در کاتالوگ خود ساختار شماره فنی 3RT2 را به همین شکل تشریح کرده است.

تفاوت 3RT20 با 3RT10 فقط در آمپر نیست

یکی از اشتباهات رایج در انتخاب کنتاکتور این است که کاربر می‌گوید:

«کنتاکتور من 50 آمپر است، پس هر کنتاکتور زیمنس 50 آمپر می‌تواند جای آن نصب شود.»

این طرز نگاه در تابلو برق صنعتی خطرناک است.

کنتاکتور یک کلید ساده نیست که تنها بر اساس یک عدد آمپر انتخاب شود. در انتخاب آن باید مشخص شود این جریان در چه شرایطی، برای چه نوع باری و با چه تعداد عملیات قطع و وصل قرار است تحمل شود.

به همین دلیل مفهوم رده بهره‌برداری یا Utilization Category بسیار مهم است.

برای موتورهای سه‌فاز، یکی از مهم‌ترین رده‌ها AC-3 است. در این شرایط کنتاکتور هنگام وصل، جریان راه‌اندازی موتور را تحمل می‌کند و در زمان قطع نیز موتور در شرایط مشخص کاری از مدار خارج می‌شود.

در مقابل، AC-1 بیشتر برای بارهای نسبتاً مقاومتی یا بارهایی با خاصیت القایی کم استفاده می‌شود.

این تفاوت را می‌توان با یک مثال ساده بهتر فهمید.

فرض کنیم یک موتور 15 کیلووات داریم. اگر جریان نامی موتور را به شکل تقریبی از رابطه زیر محاسبه کنیم:

$$I = \frac{P}{\sqrt{3}\times V\times cos\varphi\times \eta}$$

که در آن:

• $I$ جریان موتور بر حسب آمپر است.
• $P$ توان موتور بر حسب وات است.
• $V$ ولتاژ خط به خط است.
• $cos\varphi$ ضریب توان موتور است.
• $\eta$ راندمان موتور است.

می‌بینیم که حتی برای یک توان ثابت، جریان واقعی موتور به مشخصات الکتریکی آن بستگی دارد.

برای مثال اگر موتور 15 کیلووات، سه‌فاز و 400 ولت باشد و به شکل فرضی ضریب توان 0.85 و راندمان 0.9 داشته باشد:

$$I \approx \frac{15000}{1.732\times400\times0.85\times0.9}$$

که نتیجه حدود 28 آمپر خواهد بود.

اما این عدد به تنهایی به معنی انتخاب یک کنتاکتور 28 آمپری نیست. باید مشخصات کنتاکتور در AC-3 و ولتاژ موردنظر بررسی شود.

این همان جایی است که تفاوت بین «عدد آمپر روی کنتاکتور» و «ظرفیت واقعی آن در یک کاربرد مشخص» خودش را نشان می‌دهد.

پس 3RT20 دقیقاً برای چه کاری مناسب است؟

سری 3RT20 را می‌توان یکی از اصلی‌ترین انتخاب‌های زیمنس برای کنترل و قطع و وصل موتورهای سه‌فاز در محدوده کوچک تا متوسط دانست. در اطلاعات رسمی زیمنس، 3RT20 به عنوان کنتاکتور سه‌پل برای موتور معرفی شده و سایزهای S00 تا S3 را پوشش می‌دهد.

یکی از مزیت‌های مهم این خانواده، تنوع بالای مدل‌ها و تجهیزات جانبی آن است. برای تابلوهای برق صنعتی که فضای محدودی دارند، موضوع ابعاد و امکان نصب کنتاکت کمکی نیز اهمیت زیادی دارد. زیمنس برای خانواده SIRIUS روی طراحی فشرده و امکان توسعه تجهیزات جانبی تأکید کرده است.

به همین دلیل است که مدل‌هایی مانند 3RT2015، 3RT2025، 3RT2035 و 3RT2045 در پروژه‌های مختلف زیاد دیده می‌شوند؛ اما تفاوت آنها را باید از روی سایز، توان، جریان و کد کامل محصول بررسی کرد، نه فقط از روی شباهت ظاهری.

3RT10 چیست و چه زمانی باید سراغ آن رفت؟

وقتی توان و جریان موتور از محدوده رایج 3RT20 بالاتر می‌رود، وارد خانواده 3RT10 می‌شویم.

طبق کاتالوگ زیمنس، 3RT10 برای کنتاکتورهای سه‌پل در سایزهای S6 تا S12 استفاده می‌شود و محدوده آن تا 250 کیلووات می‌رسد.

این موضوع باعث می‌شود 3RT10 را نباید صرفاً «مدل بزرگ‌تر 3RT20» دانست. ساختار فیزیکی، ظرفیت، تجهیزات جانبی، روش نصب و شرایط کاربرد در این سایزها با کنتاکتورهای کوچک‌تر تفاوت پیدا می‌کند.

برای مثال در تابلوهای صنعتی بزرگ، موتورهای پمپ، کمپرسور، فن‌های صنعتی، خطوط تولید و تجهیزات با توان بالا ممکن است به کنتاکتورهای سری 3RT10 نیاز باشد.

در اینجا جریان نیز بسیار بیشتر می‌شود. اگر یک موتور 110 کیلووات را با یک موتور 7.5 کیلووات مقایسه کنیم، طبیعتاً کنتاکتور، کابل، حفاظت اتصال کوتاه، حفاظت اضافه‌بار و تجهیزات جانبی آن نمی‌توانند از یک رده باشند.

بنابراین می‌توان یک مسیر ذهنی ساده برای انتخاب داشت:

موتور کوچک → بررسی 3RT201

موتور متوسط → بررسی 3RT202 / 3RT203

موتور بزرگ‌تر تا محدوده S3 → بررسی 3RT204

توان‌های بالاتر → بررسی 3RT10

البته این فقط یک نقشه اولیه برای شناخت خانواده‌هاست و انتخاب نهایی باید بر اساس دیتاشیت همان شماره فنی انجام شود.

تفاوت 3RT20 و 3RT10 با یک نگاه

نکته مهم این است که اعداد جدول بالا برای شناخت محدوده خانواده‌ها هستند، نه اینکه بتوان با آنها بدون بررسی کاتالوگ، سفارش نهایی انجام داد.

3RT12؛ وقتی کنتاکتور معمولی کافی نیست

یکی از جذاب‌ترین تفاوت‌ها در خانواده 3RT زمانی مشخص می‌شود که به 3RT12 برسیم.

3RT12 یک کنتاکتور معمولی با همان ساختار 3RT20 یا 3RT10 نیست؛ بلکه در دسته کنتاکتورهای وکیوم قرار می‌گیرد.

در کنتاکتورهای وکیوم، عمل قطع و وصل جریان در محفظه خلأ انجام می‌شود. این فناوری برای برخی کاربردهای توان بالاتر مزیت‌های خاص خود را دارد و به همین دلیل زیمنس 3RT12 را در کنار 3RT10 و 3RT20 به عنوان یک خانواده مستقل در رده کنتاکتورهای قدرت معرفی می‌کند. طبق کاتالوگ زیمنس، 3RT12 در سایزهای S10 و S12 تا 250 کیلووات قرار دارد.

بنابراین اگر یک نفر بگوید:

«3RT12 همان 3RT10 است ولی بهتر است»

این توضیح دقیق نیست.

هر دو برای محدوده‌های توان بالا استفاده می‌شوند، اما فناوری و ساختار آنها متفاوت است و انتخاب بین آنها به نوع کاربرد و طراحی سیستم بستگی دارد.

در واقع یکی از اهداف این مقاله همین است: خواننده بعد از دیدن عدد 3RT تصور نکند تمام مدل‌های این خانواده فقط نسخه‌های قوی‌تر یا ضعیف‌تر یکدیگر هستند.

یک اشتباه مهم در خرید کنتاکتورهای 3RT

فرض کنید در یک تابلو برق یک کنتاکتور قدیمی نصب شده و روی آن نوشته شده:

3RT1026

کاربر ممکن است به بازار برود و بگوید:

«همین مدل را می‌خواهم.»

اما ممکن است مدل قدیمی دیگر در وضعیت تولید فعلی نباشد. برای نمونه، در SiePortal زیمنس، مدل 3RT1026-1AK60-0UA0 به عنوان محصول پایان‌یافته ثبت شده و برای آن 3RT2026-1AK60-0UA0 به عنوان جانشین ترجیحی معرفی شده است.

این مثال نشان می‌دهد هنگام جایگزینی کنتاکتور قدیمی، صرفاً نگاه کردن به شماره قدیمی کافی نیست.

باید بررسی شود:

مدل قدیمی چیست؟

جانشین رسمی آن چیست؟

توان و جریان در AC-3 چقدر است؟

ولتاژ بوبین چقدر است؟

تعداد و نوع کنتاکت کمکی چیست؟

ابعاد و روش نصب تغییر کرده یا خیر؟

تجهیزات جانبی قبلی با مدل جدید سازگار هستند یا نه؟

در بعضی پروژه‌ها همین بی‌توجهی باعث می‌شود خریدی انجام شود که از نظر الکتریکی شاید نزدیک باشد، اما از نظر نصب یا تجهیزات جانبی با تابلو موجود مطابقت نداشته باشد.

تفاوت 3RT23، 3RT24، 3RT25 و 3RT26؛ کدام 3RT برای چه باری ساخته شده است؟

در بخش اول دیدیم که خانواده 3RT فقط یک سری کنتاکتور با ظرفیت‌های مختلف نیست و مدل‌های آن بر اساس نوع کاربرد، سایز، توان و فناوری ساخت از یکدیگر جدا می‌شوند. حالا به بخش مهم‌تری می‌رسیم؛ یعنی مدل‌هایی که شاید در بازار کمتر از 3RT20 دیده شوند، اما شناخت آنها برای طراحی تابلو، تعمیرات و انتخاب صحیح کنتاکتور اهمیت زیادی دارد. در این بخش به سراغ 3RT23، 3RT24، 3RT25 و 3RT26 می‌رویم و در کنار آن، تفاوت رده‌های بهره‌برداری مانند AC-1، AC-3 و AC-6b را بررسی می‌کنیم؛ چون بخش بزرگی از اشتباهات انتخاب کنتاکتور دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شود.

3RT23 و 3RT24؛ کنتاکتورهایی با کاربردهای متفاوت از کنتاکتور موتور معمولی

در نگاه اول ممکن است مدل‌هایی مانند 3RT23 و 3RT24 خیلی شبیه کنتاکتورهای عادی 3RT20 به نظر برسند، اما ساختار و کاربرد آنها باعث می‌شود در پروژه‌هایی مورد استفاده قرار بگیرند که الزاماً همان کاربرد استاندارد راه‌اندازی موتور را ندارند.

در یک تابلو برق، همیشه قرار نیست کنتاکتور فقط یک موتور سه‌فاز را روشن و خاموش کند. ممکن است لازم باشد یک بار مقاومتی، بار کم‌القایی، مدار روشنایی یا تجهیزی با تعداد مشخصی پل قطع و وصل شود. در چنین شرایطی، معیار انتخاب دیگر فقط توان موتور نیست و باید نوع بار و رده بهره‌برداری نیز در نظر گرفته شود.

3RT23 در خانواده SIRIUS برای برخی کاربردهای خاص قطع و وصل بارهای سه‌فاز و تک‌فاز مورد استفاده قرار می‌گیرد و در مقایسه با کنتاکتورهای کلاسیک موتور، پیکربندی متفاوتی دارد. در مقابل، 3RT24 نیز در دسته کنتاکتورهای ویژه قرار می‌گیرد و برای کاربردهایی طراحی شده که تعداد پل و نحوه سوئیچینگ بار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

نکته‌ای که باید در اینجا به آن توجه کرد این است که شماره مدل به تنهایی نمی‌تواند مشخص کند یک کنتاکتور برای چه باری مناسب است. حتی اگر دو کنتاکتور از یک خانواده باشند، ممکن است یکی برای موتور و دیگری برای کاربرد متفاوتی طراحی شده باشد.

به همین دلیل در زمان خرید باید شماره کامل کنتاکتور، دیتاشیت، رده بهره‌برداری و مشخصات درج‌شده روی پلاک را بررسی کرد.

3RT25 چیست و چرا چهارپل بودن آن مهم است؟

یکی از مدل‌هایی که تفاوت آن با کنتاکتورهای معمولی 3RT20 کاملاً قابل توجه است، 3RT25 است.

3RT25 در گروه کنتاکتورهای چهارپل قرار می‌گیرد. چهارپل بودن به این معنی است که دستگاه چهار مسیر اصلی برای قطع و وصل مدار در اختیار دارد؛ بنابراین کاربرد آن با یک کنتاکتور سه‌پل استاندارد موتور متفاوت خواهد بود.

در یک کنتاکتور سه‌پل معمولی، سه مسیر اصلی برای سه فاز داریم:

L1 → T1

L2 → T2

L3 → T3

اما در یک کنتاکتور چهارپل، یک مسیر اصلی دیگر نیز اضافه می‌شود.

این موضوع در برخی مدارهای صنعتی اهمیت زیادی دارد؛ برای مثال زمانی که لازم است علاوه بر سه فاز، یک مسیر دیگر نیز همزمان با مدار قدرت قطع و وصل شود یا زمانی که طراحی مدار به تعداد بیشتری کنتاکت قدرت نیاز دارد.

زیمنس برای 3RT25 کاربردهایی مانند تغییر قطب موتورهای بالابر و سوئیچینگ بارهای جداگانه را در مستندات SIRIUS مطرح می‌کند. بنابراین نباید 3RT25 را صرفاً نسخه چهارپل یک 3RT20 معمولی تصور کرد؛ نوع چینش کنتاکت‌ها و کاربرد موردنظر باید با مدار واقعی مطابقت داشته باشد.

این تفاوت در پروژه‌های صنعتی بسیار مهم است، زیرا گاهی یک تابلو‌ساز به دلیل اینکه «آمپر کنتاکتور مناسب است»، مدل را انتخاب می‌کند، اما بعد متوجه می‌شود ترتیب کنتاکت‌ها با نقشه مدار سازگار نیست.

در واقع در انتخاب 3RT25 باید همزمان به دو موضوع توجه کرد:

ظرفیت جریان کنتاکت‌ها

و

نوع و آرایش کنتاکت‌ها

این دو مورد الزاماً یکی نیستند.

چرا AC-1 و AC-3 این‌قدر مهم هستند؟

حالا به یکی از مهم‌ترین مفاهیم انتخاب کنتاکتور می‌رسیم: رده بهره‌برداری یا Utilization Category.

اگر روی یک کنتاکتور چند عدد جریان مختلف مشاهده کرده‌اید، احتمالاً دلیل اصلی آن همین موضوع است.

برای مثال ممکن است روی یک کنتاکتور جریانی برای AC-1 و جریان دیگری برای AC-3 درج شده باشد. این دو عدد را نباید با هم یکی دانست.

AC-1 معمولاً برای بارهای مقاومتی یا بارهایی با خاصیت القایی پایین استفاده می‌شود. در چنین شرایطی رفتار جریان هنگام قطع و وصل نسبتاً ساده‌تر است.

اما AC-3 عمدتاً برای موتورهای قفس سنجابی و کاربردهای متداول راه‌اندازی و قطع موتور استفاده می‌شود.

در موتور الکتریکی، هنگام راه‌اندازی، جریان می‌تواند چند برابر جریان نامی باشد. بنابراین کنتاکتوری که مثلاً برای یک بار مقاومتی جریان مشخصی را تحمل می‌کند، لزوماً برای قطع و وصل موتور در همان جریان اسمی مناسب نیست.

به زبان ساده:

جریان AC-1 ≠ جریان AC-3

و این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که هنگام مقایسه قیمت کنتاکتورها باید به آن توجه کرد.

یک مثال واقعی‌تر برای درک تفاوت AC-1 و AC-3

فرض کنیم دو کنتاکتور داریم:

اگر فقط به عدد 40 آمپر نگاه کنیم، ممکن است تصور کنیم هر دو کنتاکتور دقیقاً یک ظرفیت دارند.

اما برای موتور، عدد AC-3 اهمیت بسیار بیشتری دارد.

این موضوع یکی از دلایلی است که در هنگام خرید کنتاکتور زیمنس نباید صرفاً عبارت‌هایی مثل «کنتاکتور 40 آمپر» یا «کنتاکتور 50 آمپر» را معیار انتخاب قرار داد.

AC-3e چیست و چه تفاوتی با AC-3 دارد؟

در تجهیزات جدیدتر و به‌خصوص موتورهایی که طراحی آنها از نظر بازده، جریان راه‌اندازی و رفتار الکتریکی با موتورهای قدیمی متفاوت است، ممکن است با رده AC-3e نیز مواجه شوید.

AC-3e برای شرایط مشخصی از کاربردهای موتور در استاندارد IEC 60947-4-1 مطرح می‌شود و در انتخاب تجهیزات موتورهای جدید می‌تواند اهمیت داشته باشد.

بنابراین اگر در کاتالوگ یا پلاک تجهیزی با AC-3e روبه‌رو شدید، نباید آن را صرفاً یک نام تجاری یا عدد اضافه تصور کنید. باید ببینید کنتاکتور موردنظر در چه شرایطی و با چه موتور و مشخصاتی برای این رده تأیید شده است.

در پروژه‌های جدید، مخصوصاً زمانی که موتور راندمان بالا، راه‌اندازی خاص یا سیستم کنترل پیچیده‌تری دارد، بررسی اطلاعات فنی سازنده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

AC-6b؛ جایی که 3RT26 وارد می‌شود

حالا به یکی از مهم‌ترین مدل‌های خانواده 3RT می‌رسیم:

3RT26

اگر بخواهیم یک تفاوت اساسی بین 3RT26 و کنتاکتورهای معمولی موتور بیان کنیم، باید بگوییم:

3RT26 برای سوئیچینگ بانک‌های خازنی طراحی شده است.

بانک خازنی با موتور تفاوت بسیار زیادی دارد.

وقتی یک موتور را روشن می‌کنیم، جریان راه‌اندازی و رفتار القایی موتور اهمیت دارد. اما در هنگام وصل خازن، ممکن است یک جریان هجومی بسیار شدید در لحظه اتصال ایجاد شود.

به همین دلیل استفاده از کنتاکتور معمولی موتور برای بانک خازنی بدون توجه به مشخصات سیستم می‌تواند باعث آسیب به کنتاکت‌ها شود.

در چنین کاربردی رده AC-6b مطرح می‌شود.

پس اگر بخواهیم خیلی ساده دسته‌بندی کنیم:

بنابراین یک کنتاکتور موتور جایگزین مستقیم کنتاکتور خازنی نیست.

چرا کنتاکتور خازنی معمولاً کنتاکت‌های مخصوص دارد؟

در لحظه‌ای که خازن به شبکه متصل می‌شود، ممکن است جریان بسیار زیادی در مدت بسیار کوتاه وارد مدار شود. این جریان به عنوان Inrush Current یا جریان هجومی شناخته می‌شود.

می‌توان آن را به صورت مفهومی این‌گونه نشان داد:

$$I_{inrush} \gg I_{nominal}$$

یعنی جریان هجومی می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از جریان عادی کار خازن باشد.

اگر کنتاکتور برای چنین شرایطی طراحی نشده باشد، در طول زمان ممکن است:

• کنتاکت‌ها دچار جرقه شدید شوند.
• سطح کنتاکت‌ها آسیب ببیند.
• کنتاکت‌ها به یکدیگر جوش بخورند.
• عمر مفید کنتاکتور کاهش پیدا کند.
• بانک خازنی دچار عملکرد نامناسب شود.

کنتاکتورهای مخصوص خازنی مانند سری 3RT26 برای چنین شرایطی با طراحی مناسب‌تر و تجهیزات موردنیاز این کاربرد ساخته شده‌اند.

به همین دلیل هنگام طراحی تابلو اصلاح ضریب توان، نباید فقط ظرفیت کیلووار بانک خازنی را نگاه کرد و بعد هر کنتاکتور چند آمپری را که پیدا شد خریداری کرد.

فرمول تبدیل توان خازنی به جریان

برای بانک خازنی سه‌فاز می‌توان جریان تقریبی را از رابطه زیر به دست آورد:

$$I = \frac{Q}{\sqrt{3}\times V}$$

که در آن:

• $I$ جریان خازنی بر حسب آمپر است.
• $Q$ توان راکتیو بانک بر حسب VAR است.
• $V$ ولتاژ خط به خط است.

اگر ظرفیت بانک مثلاً 50 kVAr و ولتاژ شبکه 400 V باشد:

$$I=\frac{50000}{1.732\times400}$$

و جریان کاری تقریباً:

$$I\approx72A$$

خواهد بود.

اما همین‌جا یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

72 آمپر به معنی انتخاب یک کنتاکتور 72 آمپری معمولی نیست.

چرا؟

چون کنتاکتور در لحظه وصل بانک خازنی با جریان هجومی مواجه می‌شود و انتخاب باید بر اساس مشخصات سازنده و رده AC-6b انجام شود.

این دقیقاً همان جایی است که تفاوت 3RT26 با یک کنتاکتور عادی 3RT20 خودش را نشان می‌دهد.

تفاوت 3RT20، 3RT23، 3RT24، 3RT25 و 3RT26

اگر بخواهیم این خانواده‌ها را بدون ورود بیش از حد به کدهای ریز کنار یکدیگر قرار دهیم، تصویر کلی به شکل زیر است:

البته در هر کدام از این خانواده‌ها کد کامل محصول تعیین‌کننده مشخصات دقیق است و این جدول را نباید به عنوان جایگزین دیتاشیت محصول در نظر گرفت.

آیا می‌توان یک 3RT26 را جایگزین 3RT20 کرد؟

در حالت عادی، پاسخ این سؤال خیر است.

ممکن است از نظر ظاهری هر دو کنتاکتور باشند و حتی هر دو دارای ترمینال‌های مشابهی باشند، اما وظیفه آنها یکسان نیست.

این موضوع را می‌توان به تفاوت بین یک کلید قدرت معمولی و یک کلید طراحی‌شده برای شرایط خاص تشبیه کرد. اینکه هر دو توانایی قطع و وصل جریان دارند به معنی آن نیست که برای یک نوع بار ساخته شده‌اند.

برای موتور، پارامترهای موتوری و AC-3 اهمیت دارند.

برای بانک خازنی، شرایط AC-6b و جریان هجومی اهمیت دارد.

برای مدار چهارپل، تعداد و آرایش کنتاکت‌ها اهمیت دارد.

بنابراین انتخاب کنتاکتور باید از بار به سمت کنتاکتور انجام شود، نه از کنتاکتور به سمت بار.

یعنی ابتدا بپرسیم:

چه باری را قرار است قطع و وصل کنم؟

بعد:

این بار در چه رده بهره‌برداری قرار می‌گیرد؟

سپس:

جریان، توان و ولتاژ آن چقدر است؟

و در پایان:

کدام کنتاکتور 3RT برای این شرایط تأیید شده است؟

یک اشتباه رایج دیگر؛ انتخاب کنتاکتور فقط بر اساس توان موتور

فرض کنیم روی پلاک موتور نوشته شده:

30 kW – 400 V

خیلی‌ها مستقیم سراغ اینترنت یا بازار می‌روند و عبارت «کنتاکتور 30 کیلووات زیمنس» را جست‌وجو می‌کنند.

اما انتخاب حرفه‌ای‌تر این است که ابتدا جریان نامی موتور از پلاک خوانده شود.

مثلاً اگر جریان موتور 56 آمپر باشد، انتخاب کنتاکتور باید با توجه به جریان AC-3 و شرایط واقعی راه‌اندازی انجام شود.

چون دو موتور 30 کیلووات می‌توانند از نظر جریان، ضریب توان، راندمان و شرایط بار یکسان نباشند.

به همین دلیل فرمول زیر فقط برای تخمین اولیه کاربرد دارد:

$$P=\sqrt{3}\times V\times I\times cos\varphi\times\eta$$

اما در عمل جریان درج‌شده روی پلاک موتور معمولاً معیار مطمئن‌تری برای انتخاب اولیه تجهیزات موتور است.

نقش ولتاژ بوبین در انتخاب مدل 3RT

حتی اگر توان و جریان کنتاکتور کاملاً درست انتخاب شده باشد، هنوز یک پارامتر مهم باقی مانده است:

ولتاژ بوبین.

کنتاکتور ممکن است با بوبین‌هایی برای ولتاژهای مختلف عرضه شود؛ برای مثال در پروژه‌های مختلف ممکن است با مدار فرمان 24V، 110V، 220/230V یا ولتاژهای دیگر مواجه شویم.

بنابراین اگر یک کنتاکتور 3RT از نظر توان کاملاً مناسب باشد ولی ولتاژ بوبین آن با مدار فرمان تابلو سازگار نباشد، نمی‌توان آن را بدون بررسی جایگزین کرد.

مثلاً:

بوبین 24V DC

را نمی‌توان صرفاً به دلیل مناسب بودن کنتاکت‌های قدرت، به مدار فرمان 230V AC متصل کرد.

در نتیجه هنگام سفارش باید حداقل این موارد بررسی شود:

شماره کامل مدل + ولتاژ بوبین + نوع جریان بوبین AC/DC + کنتاکت‌های کمکی + کاربرد + جریان AC-3 یا رده مربوطه

چرا شماره کامل کنتاکتور مهم‌تر از عبارت «3RT» است؟

فرض کنید فروشنده‌ای می‌گوید:

«3RT زیمنس داریم.»

این جمله تقریباً هیچ اطلاعات کافی برای خرید حرفه‌ای به شما نمی‌دهد.

حتی گفتن:

«3RT20 داریم.»

باز هم کافی نیست.

باید مشخص شود:

3RT20 چند است؟

برای چه توانی؟

چه ولتاژ بوبینی؟

چند کنتاکت کمکی؟

نوع نصب چیست؟

AC-3 آن چقدر است؟

محصول اصلی، جانشین یا نسخه خاص است؟

به همین دلیل در خرید تجهیزات زیمنس، کد کامل Order Number اهمیت زیادی دارد.

یک تغییر کوچک در انتهای کد می‌تواند به معنی تغییر ولتاژ بوبین یا ویژگی دیگری باشد که برای تابلو کاملاً تعیین‌کننده است.

جدول سریع برای انتخاب خانواده 3RT

این جدول یک نقشه راه برای شروع انتخاب است، نه جایگزین مشخصات فنی محصول.